ขณะนี้ท่านกำลังอยู่ที่ : วิชาช่างหัวโขน

วิชาช่างหัวโขน หรือแผนกช่างหัวโขน

หัวโขนนี้คือ พระอรชุน

พระอรชุน ปัจจุบันถูกเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระนคร

โขน เป็นนาฏศิลป์ชั้นสูงอย่างหนึ่งของไทย แต่เดิมนั้นผู้แสดงโขนจะต้องสวมหัวโขนปิดหน้าทั้งหมด จึงต้องมีผู้พูดแทนเรียกว่า ผู้พากย์ – เจรจา ครั้นต่อมาได้ปรับปรุงให้ผู้แสดงซึ่งสมมติเป็นเทพบุตร เทพธิดา และมนุษย์ชายหญิง สวมแต่เครื่องประดับศีรษะ ไมต้องปิดหน้าทั้งหมด เครื่องประดับศีรษะเหล่านั้นได้แก่ ชฎา มงกุฎ รัดเกล้า เป็นต้น ถึงแม้ผู้แสดงโขนที่สวมเครื่องประัดับศีรษะ เปิดหน้าสามารถจะพูดเองได้ แต่ก็ยังคงรักษาประเพณีเดิมไว้ คือ ต้องมีผู้พากย์ – เจรจา ทั้งนี้เว้นแต่ฤษีบางองค์ และตัวตลกที่เจรจาเอง โดยถือเป็นเอกลักษณ์อย่างหนึ่งของผู้แสดงโขนที่เป็นตัวตลก

การประดิษฐ์หัวโขนจะเกิดขึ้นในสมัยใดไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัด แต่ในสมัยอยุธยาตอนต้นปรากฏหลักฐานในกฎมณเทียรบาล ตอนที่กล่าวถึงพระราชพิธีอินทราภิเษก ระบุถึงการเล่นชักนาคดึกดำบรรพ์ ซึ่งเชื่อว่าเป็นต้นกำเนิดของโขน และมีการละเล่นโขนต่อมาจนถึงปัจจุบัน การประดิษฐ์หัวโขน ได้บัญญัติไว้เป็นแบบแผน และสืบทอดกันต่อมา ปัจจุบันมีการสร้างหัวโขนที่เกิดจากฝีมือช่างของทางราชการ และช่างเอกชน

ช่างประดิษฐ์หัวโขน ต้องเป็นผู้ที่มีฝีมือ และความรู้ความสามารถเป็นอย่างดี เพื่อให้ได้หัวโขนครบถ้วนตามตัวโขน และผู้ชมได้รับอรรถรส เข้าใจง่าย และที่สำคัญ หัวโขนต้องมีความประณีตสวยงามด้วยศิลปะเชิงช่าง สมเป็นนาฏศิลป์ชั้นสูง ช่างส่วนใหญ่จะได้รับการฝึกฝน และถ่ายทอดมาจากสกุลช่างในแต่ละสกุล ช่างประดิษฐ์หัวโขนที่มีฝีมือพอจะสืบค้นนามได้ดังนี้

  • ครูดำ ช่างสมัยรัชกาลที่ ๑
  • เทพยนต์ ช่างสมัยรัชกาลที่ ๒
  • หลวงเทพรจนา ช่างสมัยรัชกาลที่ ๒
  • นายคร้าม ช่างสมัยรัชกาลที่ ๓
  • นายปาน ช่างสมัยรัชกาลที่ ๓
  • พระองค์เจ้าประดิษฐวรการ ช่างสมัยรัชกาลที่ ๕
  • กรมหมื่นวรวัฒนศุภากร (พระองค์เจ้าเฉลิมลักษณาวงศ์) ช่างสมัยรัชกาลที่ ๕
  • หลวงเจนจิตรยง ช่างสมัยรัชกาลที่ ๕ – ๖
  • พระครูเหลี่ยม วัดดุสิตาราม เป็นภิกษุที่สนใจวิชาช่าง และเป็นช่างประดิษฐ์หัวโขน ในสมัยรัชกาลที่ ๕ – ๖
  • พระเทพยนต์ (จำรัส ยันตรประกร) เป็นหัวหน้าช่างแผนกหัวโขน ในสมัยรัชกาลที่ ๖
  • นายจิตร พิมพโกวิท ช่างประดิษฐ์หัวโขน ในสมัยรัชกาลที่ ๗

รัชกาลปัจจุบัน มีช่างประดิษฐ์หัวโขนทั้งของทางราชการ และเอกชนหลายท่าน เช่น นายปราโมทย์ ค้าเจริญ (ถึงแก่กรรมแล้ว) นายอรรณพ แสนรักษ์ นายมงคล เหมศรี ช่างของกรมศิลปากร อีกหลายท่าน นายชิด แก้วดวงใหญ่ (ถึงแก่กรรมแล้ว) ม.ร.ว. จรูญสวัสดิ์ สุขสวัสดิ์ ปัจจุบันประดิษฐ์หัวโขนอยู่ที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ผู้สืบสกุลของนายชิด แก้วดวงใหญ่ ประดิษฐ์หัวโขนเป็นอาชีพอยู่ที่บานในกรุงเทพมหานคร และครูสำเนียง ผดุงศิลป์ ช่างทำหัวโขนจังหวัดอ่างทอง เป็นต้น




Valid XHTML 1.0 Strict  Valid CSS!